Todobaadkan Barnaamijka Waxa uu ku Saabsan yahay xidhiidhka ka dhexeeya isbedelka cimilada iyo khilaafaadka bulshada.
Barnamijka waxaa diyaarisay Radio Warsan iyo BBC Media Action waxaana maalgelisay Midowga Yurub (European Union).
Ra’iisul Wasaraaha Xukuumadda Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya Mudane Xamsa Cabdi Barre, oo guddoomiyey Gogosha Wadatashiga Qaran oo maalintii 2-aad ka socota Muqdisho, ayaa ka warbixiyey Siyaasadda Xukuumadda DanQaran ee ku aaddan dhinacyada midnimada, amniga, doorashooyinka, dhammeystirka Dastuurka, dowlad-dhiska dalka, horumarinta dhaqaalaha, iyo Qorshaha Qaran ee (NTP).
Mudane Xamsa, ayaa tilmaamay in dalkeennu uu marayo marxalad muhiim ah oo loo baahan yahay in la adkeeyo wadajirka ummadda, si looga gudbo caqabadaha jira, isla markaana xal maangal ah loogu helo wax walba oo khilaaf ah.
“Soomaaliya waxa ay maraysa xilligii loo guuri lahaa siyaasad ku dhisan mabaaddi, fursadna loo siin lahaa in muwaadinka Soomaaliyeed la doorto, waxna uu doorto, gogoshan waa gogol aan cidna laga tagin, waxaanna laga qeybgaliyey dhammaan qeybaha bulshada, waxaa jooga dhammaan dadkii doonayey in ay hoggaanka qabtaan”.
Ra’iisul Wasaaraha, ayaa u soo jeediyey ummadda Soomaaliyeed in ay u midoobaan ciribtirka Khawaarijta, hirgalinta doorashooyinka iyo qorsheyaasha waaweyn ee muhiimka u ah ee dowlad-dhiska dalkeenna.
“Caqabadaha na hortaaggan ma fududa, howsha noo taallana ma yara, dhinac waxaan ka wajahaynaa cadow halis ku ah diinteenna, dhaqankeenna, dowladnimadeenna iyo jiritaankeenna ummadeed. Ayuu yiri R/Wasaaraha oo intaas ku daray.
“Dhinaca kale waxaan ka wadnaa dhisidda dowlad dimuqraadi ah, oo leh dastuur dhammeystiran, iyo xaqiijinta midnimada iyo gobonnimada dalkeenna, sidaas darteed “gacanna cadowgeenna ayaan kula dagaaleynaa, gacanna Qaranka ayaan ku dhisaynaa”.
Todobaadkan Barnaamijka Waxa uu ku Saabsan yahay Caadooyinka dhaqanka ee ka hortaagan in dhalinyaradu kaalin ku yeeshaan dadaalada nabad dhisida somaliya
Barnamijka waxaa diyaarisay Radio Warsan iyo BBC Media Action waxaana maalgelisay Midowga Yurub (European Union).
Madasha Samata-Bixinta Soomaaliyeed oo ku mideysan yihiin madaxdii hore ee dalka ayaa si rasmi ah u shaaciyay in aanu ka qeyb galeynin shirka uu Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud, iclaamiyay in la isugu yimaado 15-ka bishan Juun.
Bayaan rasmi ah oo kasoo baxay Madasha ayaa lagu sheegay in gogosha Madaxweynaha ay horey u soo dhoweeyeen 1-da Juun, balse ay baaqdeen ka dib markii aan si cad loo qeexin ajandaha shirka, aan la cayimin cidda rasmiga ah ee ka qeybgaleysa, islamarkaana aysan jirin hannaan wada-tashi qaran oo hufan.
Madasha ayaa sheegtay in gogosha Madaxweyne Xasan Sheekh uu dhaliyay walaac, kalsooni darro iyo kala fogaansho siyaasadeed, taas oo dhaawacaysa rajadii laga qabay midnimo siyaasadeed iyo xal waara oo loo helo khilaafaadka taagan.
Goluhu wuxuu hoosta ka xariiqay in shir kasta oo lagu magacaabo mid qaran uu u baahan yahay in loo maro hab wada-tashi ah oo loo dhanyahay, si loo gaaro natiijo lagu kalsoonaan karo. Waxay sidoo kale xuseen in ay mar walba u taagan yihiin ilaalinta midnimada, wadajirka, iyo masiirka guud ee ummadda Soomaaliyeed.
Ugu dambeyntii, Golaha Samata-Bixinta wuxuu sheegay in uu weli diyaar u yahay gogol siyaasadeed oo dhab ah oo lagu xallin karo kala aragti duwanaanta siyaasadeed ee taagan, loogana hortagi karo khataraha dalka horyaalla.
Guddoomiyaha Gobolka Banaadir ahna Duqa Magaalada Muqdisho, Xasan Maxamed Xuseen (Muungaab), ayaa maanta si rasmi ah u daah-furay Imtixaanka Shahaadiga ah ee Dugsiyada Dhexe ee sanad-dugsiyeedka 2024–2025, imtixaan ay u fadhiisteen 41,639 arday oo ka kala socday dhammaan degmooyinka gobolka.
Munaasabadda daah-furka ayaa ka dhacday mid ka mid ah xarumaha imtixaanka, iyadoo uu Guddoomiyuhu kula dardaarmay ardayda inay si daacadnimo leh u galaan imtixaanka, ayna muujiyaan dadaal iyo akhlaaq wanaag.
Tani ayaa noqoneysa sanadkii 6-aad oo uu Maamulka Gobolka Banaadir si madaxbannaan u qaban-qaabinayo imtixaanka dugsiyada dhexe, taas oo muujinaysa dadaalka joogtada ah ee lagu horumarinayo tayada waxbarashada iyo isla xisaabtanka nidaamka waxbarasho ee gobolka.
Sidoo kale, Guddoomiye Muungaab ayaa amar ku bixiyay in la baneeyo dhammaan xarumaha waxbarashada ee ku yaalla Gobolka Banaadir, si loo sugo hufnaanta iyo amniga imtixaanka, ayna ardaydu si nabad ah ugu gudbaan imtixaankooda.
Waxaa uu xusay in Maamulka Gobolka Banaadir ay ka go’an tahay horumarinta waxbarashada.
Ugu yaraan afar qof oo qaxooti ah ayaa ku dhaawacmay kadib markii ciidamada booliska ee ilaalo ka hayay xarun lagu qaybinayay gargaar ay fureen rasaas, xilli rabshado ay ka dhasheen isbuurasho ka dhacday xerada qaxootiga ee Ifo, hoos taga Dadaab, gobolka Garissa.
Falkan ayaa waxaa uu ka dhacday xarun loogu talagalay qaybin gargaar oo la xiriiray munaasabadda Ciidul Adxaa, halkaas oo ay isugu soo baxeen dad lagu qiyaasay 700 oo qof. Sida ay sheegeen booliiska, dadkii goobta isugu yimid ayaa aad uga badnaa tiradii loogu talagalay.
Warbixin ay booliisku siiyeen warbaahinta ayaa lagu sheegay in qaar ka mid ah dadkii isugu yimid goobta ay ku hanjabeen in ay weerarayaan ciidankii ilaalo ka hayay xarunta, taasoo keentay in boolisku furaan rasaas si ay u kala eryaan dadka, sida ay sheegeen saraakiisha amniga.
Rsaasta ayay fureen ciidamada ayaa sababtay dhaawaca afar qof oo Soomaali ah, kuwaas oo loo qaaday Isbitaalka Laanqeerta Cas ee Dadaab, ka hor inta aan loo wareejin Isbitaalka Garissa County Referral Hospital si loo sii daaweeyo.
Booliska ayaa sheegay in baaritaan dhameystiran lagu wado dhacdadaas, si loo ogaado sida saxda ah ee ay u dhacday, cidda kicisay rabshadda, iyo in askarta falka sameysay ay la kulmi doonaan tallaabo haddii ay lagama maarmaan noqoto.
Xeryaha qaxootiga ee Ifo oo ka mid ah kuwa ugu waaweyn ee ku yaalla gobolka ayaa hoy u ah in ka badan 200,000 oo qaxooti Soomaali ah, taasoo mararka qaar keenta caqabado dhinaca maamulka iyo sugnaanta amniga ah, gaar ahaan xilliyada loo qaybinayo gargaarka bani’aadamnimo.
Wasiirka Awqaafta iyo Arrimaha islaamka ee Xukuumadda Federaalka Soomaaliya, Mukhtaar Roobow Cali, ayaa ku dhawaaqay in Soomaaliya ay kaalinta afaraad ka gashay dowladaha sida wanaagsan ugu adeegay xujeyda sannadkan. Wasiirka ayaa sheegay in guushan ay ka dhalatay dadaal xooggan oo ay bixiyeen Wasaaradda Awqaafta iyo Madaxda sare ee dalka.
“Dowladaha ugu wanaagsan ee Xujeyda daryeela ayaan ka mid noqonay, abaalmarin ayaa nala siiyay,” ayuu yiri Wasiir Roobow, isagoo xusay in tani ay muujinayso horumarka iyo isbeddelka ka socda adeegyada loo fidiyo xujeyda Soomaaliyeed.
Wasiir Mukhtaar Roobow waxa uu intaasi ku daray in abaalmarintan ay tahay mid shacabka Soomaaliyeed oo dhan farxad u leh, maadaama Soomaaliya lagu abaalmariyay kaalinteeda muhiimka ah ee daryeelka Xujeyda Soomaaliyeed.
War qoraal ah oo ka soo baxaya dowladda Soomaaliya ayaa ka hadashay howlgalka ay ciidamada Danab ee Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed ay hawlgal ka fuliyeen tuulada Gaalware oo 4 km dhanka bari kaga beegan deegaanka Sabiid iyo Caanoole ee gobolka Shabeellaha Hoose.
Hawlgalkan ayaa lagu khaarijiyay in ka badan 25 ka tirsanaa Khawaarijta Al-Shabaab, oo ay ku jireen saddex horjoogayaal sare.
Sidoo kale, ciidamada ayaa gacanta ku dhigay hub fara badan oo ay Khawaarijtu adeegsanayeen, oo ay kamid yihiin; lix qori oo nooca PKM ah, labo RPG iyo 17 AK-47, waxaana halkaas lagu burburiyey dhagartii ay abaabulayeen kooxdaas.
Dowladda Federaalka Soomaaliya waxaa had iyo goor ka go’an ciribtirka Khawaarijta iyo sugidda amniga guud ee dalka, iyada oo kaashaneysa Ciidanka Qalabka Sida iyo shacabka Soomaaliyeed.
Madasha Samatabixinta Soomaaliyeed oo ay ku mideysan yihiin qaar ka mid ah madaxdii hore ee dalka ayaa si kulul uga soo horjeestay hannaanka Dowladda Federaalka u wajahday xulista xubnaha Guddiga Madaxbannaan ee Xuquuqul Insaanka.
Madasha ayaa ku eedeysay dowladda inay baal martay habraacyada dastuuriga ah iyo kuwa sharciga, gaar ahaan qodobada 41aad iyo 111B ee Dastuurka Ku-Meel-Gaarka ah iyo Sharciga Lr. 16 ee 2016.
War-saxaafadeed ay soo saareen Madasha ayaa lagu sheegay in xulista xubnaha Guddiga ay ahayd in lagu saleeyo hannaan hufan, daahfuran, kana madax bannaan faragelin siyaasadeed, balse hadda ay muuqato in Guddiga loo adeegsanayo dano gaar ah. Waxa ay sidoo kale xuseen in Villa Somalia ay si cad uga dhex muuqato faragalinta geeddi-socodka xulista.
Madasha waxay ka digeen in haddii aan dib loo sixin hannaanka loo marayo xulista, ay dhaawac weyn soo gaari karto kalsoonida shacabka iyo hay’adaha garsoorka, iyadoo meesha laga saarayo madax-bannaanida Guddiga.
Madasha Samatabixinta waxay ku baaqday:
1.In si degdeg ah loo hakiyo magacaabista guddiga ilaa la hubiyo in loo marayo waddo sharci ah oo waafaqsan dastuurka.
2.In Madaxtooyada iyo Xukuumadda ay faraha kala baxaan xulista guddiga.
3.In muwaadiniinta Soomaaliyeed ee leh karti, sumcad iyo hufnaan loo furo fursado ay ugu tartamaan xubnaha guddiga si daahfuran oo horyaalla warbaahinta.
4.In beesha caalamka, bulshada rayidka ah iyo hay’adaha xuquuqul insaanka ay feejignaadaan si looga hortago guddiga cusub inuu noqdo mid loogu talagalay dano gaar ah.
Ugu dambeyn, waxay ugu baaqeen dowladda federaalka, dowlad-goboleedyada, bulshada rayidka, suxufiyiinta, iyo beesha caalamka in si feejigan loogu kuur-galo hanaanka xulista Guddiga, lana xaqiijiyo in la raacayo Dastuurka iyo Sharciga Lr. 16.
Xukuumadda Puntland ayaa si cad u sheegtay in aysan ka qeyb geli doonin shirka uu dhawaan iclaamiyay Madaxweynaha Dowladda Federaalka Soomaaliya, Mudane Xasan Sheekh Maxamuud, ilaa iyo inta Villa Somalia ka laabaneyso isbeddelladii lagu sameeyay dastuurka dalka.
Wasiirka Warfaafinta Puntland, Maxamuud Caydiid Dirir, oo warbaahinta kula hadlay magaalada Garoowe ayaa sheegay in Puntland ay mowqif cad ka taagan tahay arrimaha dastuurka, islamarkaana aysan aqbali doonin wax ka beddel lagu sameeyo dastuurkii lagu heshiiyay ee dalka, iyada oo aan la helin wadatashi qaran iyo heshiis cusub oo dhammaan dhinacyada Soomaalida ay ku mideysan yihiin.
“Dowladdu ha xaqiiqsato in mudda-xileedkeedu gebogebo yahay, waxaana loo baahan yahay in laga wada hadlo doorasho la isla oggol yahay, iyadoo lagu saleynayo dastuurkii lagu heshiiyay ee hore. Dastuur beddel la iska rabo in lagu kororsado mudda-xileed doorasho laguma geli karo,” ayuu yiri Wasiir Dirir.
Isagoo ka falcelinayay warqaddii casuumaadda Shirka ee ka timid Madaxtooyada Qaranka, ayuu Wasiir Caydiid tilmaamay in warqaddaasi aysan caddeyn cidda si rasmi ah loogu casuumay iyo cidda laga tagay, taasoo uu ku tilmaamay mid “isku dhex karis ah”.
Ugu dambeyn, Puntland ayaa sheegtay in ay diyaar u tahay wada-hadal qaran oo salka ku haya heshiis iyo dastuur mideysan, balse aysan aqbali doonin isbeddello ku yimaada hanaanka dastuuriga ee dalka iyadoo aan la helin wakiillada dhammaan maamul-goboleedyada iyo qeybaha kale ee bulshada.
Hadalkan kasoo baxay Puntland ayaa imanaya xilli dalka uu wajahayo jahawareer siyaasadeed oo ku saabsan isbeddelada dastuuriga ah, qorshaha doorashada, iyo xiriirka dowladda dhexe iyo maamul-goboleedyada.
Puntland ayaa muddooyinkii dambe si adag uga soo horjeeday wax ka beddelka dastuurka, iyada oo ku doodeysa in arrimaha noocaas ah ay u baahan yihiin wadatashi qaran, oo ay qeyb ka yihiin dhammaan maamul-goboleedyada iyo qeybaha kala duwan ee bulshada Soomaaliyeed.